Natuurpakket Westerschelde (NPW)

Algemeen

Projectomschrijving

Het programma tot het realiseren van minimaal 600 ha estuariene natuur volgens het Convenant Rijk-Provincie (2005) over de uitvoering van de ontwikkelingsschets 2010.
Het Programma Natuurpakket Westerschelde omvat de volgende projecten:
a)      Hertogin Hedwigepolder (350 ha, gereed)
b)      Uitbreiding Zwin (22 ha, gereed)
c)      Middengebied Waterdunen (121 ha, gereed) en Perkpolder (35 ha, gereed)
d)      Buitendijks (5 deelprojecten 123 ha, gereed)
e)      Landbouw-flankerend beleid (subsidie € 8,4 miljoen en grondruilbank € 4,6 miljoen)
f)       Overige afspraken (Grenspark Groot Saeftinghe, impuls Hulst (afgerond), Landschapspark Zwinstreek, impuls Sluis (afgerond), bijdrage Sloe-/Tractaatweg (afgerond), monitoring).
Met het ministerie van LVVN is inmiddels vastgesteld dat het hoofddoel van het programma, het realiseren van minimaal 600 ha estuariene natuur, is gehaald.

Belangrijkste ontwikkelingen

•   Na realisatie van ruim 600 ha estuariene natuur heeft het Ministerie onder voorbehoud decharge gegeven aan het NPW-programma per 1 januari 2026.
•    De bouw van de geïntegreerde radar- en uitkijktoren is in volle gang.
•    De aanbestedingsprocedure voor de exploitatie en het eigendom van de uitkijktoren is lopende. De eerste fase van de belangstellingsregistratie is afgerond. Kandidaten die in aanmerking komen voor de selectiefase hebben nadere informatie ontvangen, zodat zij nadere vragen kunnen stellen en een voorstel met plan van aanpak kunnen indienen. 

Status en voortgang

Beheersaspect:	Kwaliteit	Geld	Tijd	Risico	Omgeving
Status:
Voortgang:

Voortgang algemeen

De verschillende onderdelen van NPW bevinden zich in de volgende fasen:
•    De realisatie van de natuurprojecten (realiseren minimaal 600 hectare estuariene natuur) is afgerond. De projecten zitten nu in de nazorgfase, bestaande uit de destijds in de wet natuurbescherming vergunningen vereiste monitoring.

•    Nadat het Rijk op basis van onze realisatie had ingestemd met decharge per 31 december 2025 (conform einde looptijd convenant met het Rijk), is deze definitief in werking getreden.

•   Panoramaheuvel: De Provincie Zeeland heeft recht van opstal ben behoeve van de uitkijktoren met het oog op exploitatie behouden. De eerste fase van de belangstellingsregistratie is afgerond. Kandidaten die in aanmerking komen voor de selectiefase hebben nadere informatie ontvangen, zodat zij eventueel aanvullende vragen kunnen stellen en een voorstel kunnen indienen. 

•   In de Hedwigepolder is de bouw van de geïntegreerde radar- en uitkijktoren volop gaande.

•   Het beheer en onderhoud van de vijf buitendijkse projecten ligt sinds 1 januari 2026 definitief bij Rijkswaterstaat. Hedwigepolder, Waterdunen en het Zwin zijn eerder al overgedragen aan Stichting Het Zeeuwse Landschap.

•    Binnen de gebiedsaanpak van het Grenspark Groot Saeftinghe wordt er doorgewerkt aan de diverse initiatieven uit het ontwikkelingsprogramma van het samenwerkingsverband zoals: volhoudbare landbouw, recreatieve routes en mobiliteit, zoetwatervoorziening, participatie etc. De initiatieven worden waar mogelijk verbonden met provinciale, landelijke en lokale publieke opgaven. Het openlucht labo draait op volle toeren. Met de huidige partners wordt een verdere samenwerking verkend, het huidige samenwerkingsverband loopt namelijk in juni 2026 af. Alle partners hebben al aangegeven nog een periode te willen samenwerken aan de verdere ontwikkelingen in het grenspark.

•   de Interregaanvraag ‘Zwinquest’ is, met een voorbehoud, op 30 januari jl. toegekend aan het Landschapspark Zwinstreek.

•   Het landbouwflankerend beleid is op 31 december 2025 formeel afgerond. Een aantal projecten, gelegen in het Grenspark, wordt in 2026 afgerond.

Bij Extra Toelichting wordt op hoofdlijnen ingegaan op de afzonderlijke projecten.

Kwaliteit

Status:
Voortgang:

Het beoogde effect van het programma NPW is het realiseren van minimaal 600 hectare estuariene natuur. Met het Ministerie zijn afspraken gemaakt over de behaalde resultaten. Met de realisatie 651 hectare estuariene natuur is de kern van deze afspraken behaald.
Zoals eerder aangegeven zal in de NPW-projecten de natuur zich gedurende een langere periode verder ontwikkelen. Deze ontwikkeling wordt gevolgd/vastgelegd via diverse monitoringsprogramma’s. Ook de streekprojecten en initiatieven die gelegen zijn in de nabijheid van NPW-projecten worden vervolgd. Voorbeelden hiervan zijn de gebiedsaanpak Grenspark Groot Saeftinghe en Landschapspark Zwinstreek. Met de grensregio’s en partners wordt met een geïntegreerde aanpak grensoverschrijdend gewerkt aan onder andere maatschappelijke, economische, recreatieve, agrarische en ecologische opgaven. 
Daarnaast is in de vorm van landbouwflankerend beleid samen met de ZLTO een bijdrage geleverd aan brede ontwikkeling van landbouw in Zeeland. Er is een beweging met de streek in gang gezet die zich niet beperkt tot NPW-middelen. Inmiddels maakt de gebiedenaanpak een vast onderdeel uit van onze provinciale uitvoering. Ook worden andere instrumenten zoals subsidies ingezet voor een volhoudbare landbouw en leefbaarheid in de streek. Eind 2025 is het landbouwflankerend beleid formeel afgerond.

Geld

Status:
Voortgang:

Van het totale beschikbare NPW-budget van € 163,6 mln. was op 31 december 2025  nog € 23,7 mln. beschikbaar voor de uitvoering.

Het budget, inclusief de hierin opgenomen risicoreserveringen, biedt de ruimte om, invulling te kunnen geven aan de lopende verplichtingen, waaronder monitoring en realisatie van de panoramatoren. Het restant zal worden aangewend overeenkomstig de voorwaarden die gesteld zijn door het Rijk bij de dechargeverlening. Aan het eind van het eerste kwartaal 2026 kan een voorlopige inschatting van het resterende bedrag gemaakt worden.

NPW is per 2026 opgenomen in de provinciale begroting 2026 onder programma 1 grote projecten, doelstelling 010102.

Tijd

Status:
Voortgang:

De Provincie Zeeland heeft in 2006 de uitvoeringstaak voor het Natuurpakket Westerschelde (NPW) in opdracht van het ministerie van LVVN op zich genomen. De looptijd van het programma is vastgesteld tot en met 2022 met een afspraak over de resterende programmaperiode (2023-2025). Binnen die periode zijn de projecten uitgevoerd.
Het Rijk had op basis van deze realisatie ingestemd met decharge per 31 december 2025 (conform einde looptijd convenant met het Rijk), onder de volgende voorwaarden, zoals gerapporteerd in de vorige voortgangsrapportage. De Staten blijven via deze rapportage voor grote projecten geïnformeerd over de voortgang. Medio 2026 zal, op basis van voortgang op openstaande zaken, toegewerkt worden naar afronding van het NPW als groot project.

Risico

Status:
Voortgang:

Overeenkomstig de afspraken rond grote projecten worden ieder kwartaal de risicodossiers geactualiseerd op project- en programmaniveau. 
Binnen de MJKR is voldoende financiële ruimte gereserveerd voor het opvangen van de in de risicodossiers genoemde risico's.

Omgeving

Status:
Voortgang:

Met de omgeving van de verschillende deelprojecten wordt regelmatig overlegd. Periodiek worden er met de streekholders binnen het Grenspark Groot Saeftinghe bijeenkomsten georganiseerd waarbij de voortgang van de diverse projecten wordt gepresenteerd en ideeën en initiatieven worden uitgewisseld. Er is een klankbordgroep die de geluiden en wensen uit de streek een plek geven aan de ronde tafel met de partners. Binnen het landschapspark wordt samengewerkt met een adviesraad met daarin ook vertegenwoordiging vanuit de drie belangrijkste belangengroepen (landbouw, natuur en cultuur).

Legenda status en voortgang

	Op orde		Positieve ontwikkeling
	Er dreigen afwijkingen		Gemiddelde ontwikkeling
	Bijstelling is noodzakelijk		Negatieve ontwikkeling

Scopebeschrijving

De getijdennatuur en de vele geulen die de Westerschelde uniek maken, dreigen te verdwijnen. Als gevolg van natuurlijke processen, inpolderingen en verdiepingen ontstaat er één geul. De schorren en slikken worden kleiner met als gevolg het verdwijnen van unieke vogels en planten. 
Bedoeling is om met de maatregelen in het programma bij te dragen aan herstel van de natuurwaarden van de Westerschelde. Op deze manier wordt getracht de bijzondere getijdennatuur te behouden voor de toekomst. Tevens vormt dit een bescherming tegen overstromingen.
Daarnaast wordt gezorgd voor meerwaarde voor de regio door de natuur toegankelijk te maken en door het uitvoeren van een aantal aanvullende opgaves te investeren in de regio:
•    Landbouwflankerend beleid (subsidie en grondruilbank)

Overige afspraken:
•    Grenspark Groot Saeftinghe,
•    Regionale impuls Hulst,
•    Landschapspark Zwinstreek,
•    Regionale impuls Sluis,
•    Sloe-/Tractaatweg,
•    Monitoring en Beheer & onderhoud.

Relevante besluiten

Extra toelichting

Momenteel is 651 hectare nieuwe estuariene natuur opgeleverd..
Hieronder wordt op hoofdlijnen ingegaan op de afzonderlijke projecten.

1.    Hedwigeproject
De realisatie van de Hedwigepolder is afgerond. Het project zit nu in de nazorgfase en de monitoring zal worden opgevolgd.

2.    Uitbreiding Zwin
Met het Waterschap zijn afspraken over het beheer van de dijk vastgelegd en zal de monitoring worden opgevolgd.

3.    Middengebied
De realisatie van de natuurprojecten (realiseren minimaal 600 hectare estuariene natuur) is afgerond. De projecten zitten nu in de nazorgfase.

4.    Nevenopgaven
Het NPW heeft enkele belangrijke maatschappelijke effecten in de vorm van regionale impuls voor de gemeenten Hulst en Sluis, de ontwikkeling van het Grenspark Groot Saeftinghe, het grensoverschrijdende Landschapspark Zwinsteek en de inzet van Landbouw Flankerend Beleid waarbij de inzet gericht is op volhoudbare landbouw. 

4.1 Grenspark Groot Saeftinghe
In het Grenspark blijven stappen worden gezet aan de hand van de ontwikkellijnen uit het ontwikkelingsprogramma van het Samenwerkingsverband Grenspark Groot Saeftinghe. Diverse opgaven van de Provincie Zeeland worden daarin meegenomen, zoals koplopers maatregelen t.b.v. stikstof en natuurherstel, vernieuwing en volhoudbare landbouw, zoetwater, circulaire landschap en brede welvaart. Een integrale aanpak met en voor de Zeeuwen. 

Innovatiefonds
De laatste openstelling van het grensoverschrijdende innovatiefonds, gericht op zoetwaterbeheersing en klimaat in het Grenspark, is afgesloten. Er zijn nog een aantal nieuwe initiatieven ingediend. O.a. voor een overdekte spoelplek, sleufsilo voor grasklaver, verhoging organische stof in boomgaardbodem, peilgestuurde drainage & weerstation en onderzoek kreekruginfiltratie. Deze initiatieven worden momenteel door de jury beoordeeld.    

Zoete stuwen 
De pilot Zoete stuwen in Grenspark Groot Saeftinghe is een gebiedsgericht initiatief opgepakt door Provincie en Waterschap binnen de gebiedssamenwerking van het Grenspark, gericht op het verkennen van technische maatregelen die de zoetwaterbeschikbaarheid voor landbouwpercelen in droge perioden kunnen verbeteren.

Binnen de pilot worden zoetwaterstuwen geplaatst in sloten binnen het watersysteem van de Emmapolder. De plaatsing staat gepland voor eind kwartaal 1 en begin kwartaal 2 2026, mits de voorbereiding en uitvoering volgens planning verlopen. Na plaatsing wordt de werking van de maatregel gedurende de pilotperiode minimaal 3 jaar gemonitord, zodat inzicht ontstaat in de effecten op peil, waterkwaliteit en zoutgehalte onder verschillende (weers)omstandigheden.

De uitkomsten worden gebruikt om te bepalen of en onder welke randvoorwaarden deze maatregel breder toepasbaar is binnen Zeeland. De pilot wordt gefinancierd uit de koplopersmaatregelen en het landbouwflankerend beleid.

Compostering
Als onderdeel van het landbouwflankerend beleid wordt ook ingezet op het lokaal produceren van kwalitatieve compost. Een initiatief ontstaan vanuit de boeren in de streek. Door het onderzoekscentrum ILVO is aangetoond dat er in het gebied voldoende organisch materiaal aanwezig is om deze kwalitatieve compost te kunnen maken om deze vervolgens te kunnen inzetten als bodemverbeteraar in de landbouw. Volgens het onderzoek is er voldoende potentie in het gebied aanwezig om dit ook duurzaam en kostenefficiënt te organiseren is. Hiervoor moeten afspraken worden gemaakt met (terrein)beheerders in het gebied, zoals Staatsbosbeheer, Waterschap Scheldestromen en Het Zeeuwse Landschap. In de praktijk worden de verzamelde materialen op het land verwerkt tot compost om vervolgens te verspreiden op het nabijgelegen perceel waardoor de bodemkwaliteit verbetert, de (bodem)biodiversiteit toeneemt en de watervasthoudendheid versterkt wordt. Een pilot met drie boeren die dit in de praktijk hebben uitgeprobeerd is dusdanig succesvol geweest dat er een vervolg is gestart. Een plan is uitgewerkt en de gewenste opschaling vindt plaats bij tien andere boeren. Het grenspark en experts zorgen voor de ondersteuning en verbinding met de betrokkenen en benodigde stakeholders. Streven is om te komen tot een (grensoverschrijdende) coöperatieve en duurzame vorm van circulair landschapsbeheer.

Natuurinclusief Zeeuws Bouwplan 
In de afgelopen jaren zijn er in overleg met de boeren laagdrempelige (eenvoudig toepasbaar) natuurinclusieve maatregelen uitgetest. De extra natuurinclusieve maatregelen zijn door Poldernatuur en agrarische natuurvereniging Groene Oogst bij diverse deelnemende boeren weggelegd en inmiddels uitgevoerd. In totaal hebben 25 boeren meegewerkt aan diverse experimenten met een totaaloppervlakte van circa 250 hectare. Interesse van (deelnemende) boeren in de regio neemt toe. Uit monitoring van akkervogels en insecten blijkt dat de maatregelen een positief effect hebben op de biodiversiteit. De doorontwikkeling van een Natuurinclusief Zeeuws Bouwplan wordt nu verder uitgewerkt in een opzet voor Robuuste Scheldepolders. Samen met de boeren, Poldernatuur Zeeland en ANV Groene Oogst werken we nu verder aan een toekomstbestendig geïntegreerd bouwplan met een verdienmodel voor de boer (o.a. bier- en bakketen, biobased bouwmaterialen en Carbon Farming+), en plaats voor meer biodiversiteit in het landschap, een circulair landschap, een betere zoetwaterbeheersing en grondverbetering met lokale compost.  

Mobiele streekproductencontainer 
Coöperatie Grenspark Groot Saeftinghe probeert zijn mobiele streekproductencontainer alweer enige tijd in de praktijk uit. Diverse producenten van streekproducten uit het Grenspark bieden hun producten in de mobiele shop te koop aan. Met de gemeente Hulst wordt gezocht naar geschikte plekken voor de shop.

Radar- en uitkijktoren
De bouw van de radar- en uitkijktoren en de daarbij behorende aanvoerroutes en parkeerterrein is in volle gang. De fundering is al gerealiseerd en de betonnen kern (radargedeelte) is al voor 1/3 opgetrokken. Voor de uitkijktoren is het definitieve ontwerp omgezet in een uitvoeringsontwerp. In de tussentijd zijn er diverse uitvoeringsontwerpen verder uitgewerkt voor de lodges, technische installaties, gedeelte, buitenbekleding etc.. De uitwerkingen van de technische ontwerpen voor de Noordelijke en Zuidelijke bruggen (routes) zijn nagenoeg afgerond. De verwachting is dat de meeste uitvoeringsontwerpen rond februari-maart zijn afgerond. Na een laatste geschiktheidsonderzoek voor het mogelijk hergebruik van de populieren uit de Hedwigepolder is gebleken dat deze niet geschikt zijn om als staanders te gebruiken in de uitkijktoren. Door schimmel aantasting voldoen deze stammen niet aan de geldende bouwnormen. In plaats van het populierenhout gaan er stalen staanders worden gebruikt. De dimensionering van deze stalen staanders is gestart en wordt binnenkort opgeleverd zodat deze kunnen worden besteld.

De selectie van een exploitant voor de uitkijktoren loopt. Er ligt een concept huurkoopovereenkomst (5 jaar) en een leidraad voor de marktbenadering. De selectie vindt plaats op basis van prijs en kwaliteit. De huurprijs en verkoopprijs zijn begrensd door bodembedragen. Een plan van aanpak voor de exploitatie van de panoramatoren maakt onderdeel uit van de selectie. In het plan van aanpak wordt naast een goed exploitatieplan, de nadruk gelegd op de wijze waarop de inschrijver de omgeving betrekt, hoe er in de exploitatierekening zal worden gehouden met de omgeving en welke boodschap de inschrijver wil uitdragen naar de omgeving. Er wordt gestreefd naar een duurzame samenwerking tussen de streekholders, natuurbeheerders en de toekomstige exploitant.

De eerste fase van de belangstellingsregistratie voor een exploitant is afgerond. De kandidaten die in de registratiefase positief zijn beoordeeld, hebben onderliggende informatie voor de selectiefase ontvangen. Hiermee kunnen zij in het volgende kwartaal een voorstel t.b.v. de selectiefase indienen.

 (Be)leven en leefbaarheid
De plannen voor Kreverhille staan gepland voor het voorjaar van 2026. Voor Paal, is samen met de gemeente Hulst, de erfgoeddeal met een bijdrage van € 800.000 binnengehaald. Met de uitvoering van het ontwerp van het project Versterk de Scheldekust wordt ook de getijdehaven aangepakt. De infrastructuur wordt aangepakt, zoals het vervangen van de palen en steigers. Planning is nu om het ontwerp in 2026 verder uit te werken en te starten met de uitvoering eind 2026. 

Groeve Nieuw Namen 
Voor het project Erfgoed Deal: Groeve Nieuw-Namen is er een definitief schetsontwerp opgeleverd. Dit ontwerp wordt nu omgezet in een definitief ontwerp om vervolgens in eind 2026 de uitvoering te kunnen starten. Het definitief schetsontwerp is goed ontvangen door de dorpsbewoners.

4.2 Regionale Impuls gemeente Hulst en gemeente Sluis
De regionale impuls gemeente Sluis en Hulst zijn beide in 2023 afgerond.

4.3 Landschapspark Zwinstreek
Het projectteam van BGTS Landschapspark Zwinstreek is nu zowat volledig: eind 2025 werden een projectleider voor het Vlaamse deel en een communicatiemedewerker aangeworven en werd het selectieproces voor de projectcoördinator voor het Interregproject ZwinQuest afgerond (verwachte startdatum: 1 april 2026). Eind januari wordt de finale goedkeuring voor het Interregproject ZwinQuest verwacht. In afwachting werden een aantal Zeeuwse deelprojecten van ZwinQuest (met name de herinrichting van het Veerplein in Breskens, de belevingsroute rond Staats-Spaanse linies in Oostburg en de foodhub Cadzand) al opgestart opdat we bij de start van ZwinQuest (1 april 2026) zo snel mogelijk uit de startblokken kunnen schieten.

In samenspraak met interne (provinciale) en externe stakeholders zijn thematische “gebiedstafels” opgestart rond de thema’s landbouw en natuur die als doelstelling hebben om concrete projectideeën te genereren en kennis over te dragen. In samenspraak met de BGTS en het Europaloket van Provincie Zeeland wordt bekeken op welke manier deze projectideeën vorm kunnen krijgen en (waar nodig) wordt er gezocht naar financiering (Leader, OP Zuid, etc.). Rond het thema water is werk gemaakt van een grensoverschrijdend meetnetwerk rond zoutgehalte in oppervlaktewater: een meeting werd opgezet met Nederlandse en Vlaamse stakeholders (provincies Zeeland en West-Vlaanderen, Waterschap Scheldestromen, de Oostkustpolder en de Vlaamse Milieumaatschappij) om een plan van aanpak op te zetten (meetmethodiek, data-uitwisseling).

Rond het thema erfgoed is werk gemaakt van het Kasteel van Sluis: in samenspraak met diverse lokale stakeholders wordt in de loop van 2026 nagegaan hoe deze site optimaal ontsloten kan worden. Als basislaag voor de ontsluiting is een opdracht uitgeschreven om via een historisch bronnenonderzoek de beschikbare informatie bij elkaar te brengen. Financiering van deze activiteiten kan naar alle waarschijnlijkheid binnen het project ZwinQuest.

4.4 Landbouwflankerend beleid
Eén van de nevenopgaven binnen NPW is het Landbouwflankerend Beleid. Hiervoor was een bedrag geraamd van € 13 miljoen, waarvan € 8,4 miljoen gereserveerd voor subsidiebijdragen en € 4,6 miljoen voor de Grondbank Zeeland in combinatie met kavelruil. 

Eind 2025 is het landbouwflankerend beleid formeel afgerond, aangezien het convenant tussen ZLTO en Provincie liep tot en met 31-12-2025 De grondposities van NPW in de grondbank zijn per 31 december jl. overeenkomstig de afspraken met het Rijk overgenomen door de Provincie Zeeland. Een aantal projecten, gelegen in het Grenspark, wordt in 2026 afgerond.

Op 9 januari zijn de resultaten, op bestuurlijk niveau met de ZLTO, besproken.

5. Sociaaleconomische impulsen

Inherent aan het Natuurpakket Westerschelde is de zorg voor sociaal-economische impulsen in de streek. Dit was geen aparte doelstelling vanuit het programma, maar is feitelijk ontstaan in de loop der tijd door de unieke aanpak. Samen met streekholders in het Grenspark Groot Saeftinghe en stakeholders in het Landschapspark Zwinstreek is van onderaf samengewerkt om allerlei initiatieven welke door de streek gewenst zijn tot stand gekomen. Zo is in het Grenspark een eigen streekmerk (Saeftinghe Smaekt) opgezet, is samen met bewoners gewerkt aan Verstrek de Scheldekust waarbij diverse dorpen met elkaar verbonden zijn.

6. Monitoring en beheer & onderhoud

De projecten zitten nu in de nazorgfase, bestaande uit de destijds in de NB-wet vergunningvereiste monitoring.

Sinds 2015 loopt meetprogramma naar stijghoogte, grondwaterstand en zoutgehalte in en rond de Hedwigepolder, met als doel het doel het volgen van effecten van de inrichting van de Hedwigepolder als getijdengebied. Hiervoor wordt gekeken naar de stijghoogten en grondwaterstand buiten het getijdengebied. Daarnaast wordt gekeken naar de zoet-zoutverdeling. Over de bevindingen wordt blijvend gecommuniceerd met belanghebbenden (landbouw, Vlaamse partners) om resultaten en eventuele effecten tijdig te delen en te betrekken bij ontwikkelingen, zoals de uitbreiding Dok Antwerpen en inrichting natuurgebied Prosperpolder Zuid in België. Er wordt hierbij nauw samengewerkt met het Waterschap en specialist Deltares, die de monitoring mede begeleiden. Vooralsnog blijken er nauwelijks effecten te zijn op de huidige landbouwfuncties van de nabijgelegen percelen.

Naast de monitoring wordt met eigenaren en pachters rond de Hedwigepolder tegelijkertijd ook het functioneren van het watersysteem tegen het licht gehouden. Hiervoor zijn aanvullende metingen verricht om het watersysteem mogelijk te kunne verbeteren. De eerstvolgende serie resultaten worden in het voorjaar 2026 gepresenteerd. De geïnventariseerde maatregelen worden door het Waterschap en de Provincie verder uitgewerkt.